ค้นหายาสมุนไพร

คำจำกัดความ

ผิวส้มจีน หรือ เฉินผี คือ เปลือกผลแก่จัดที่ทำให้แห้งของพืชที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Citrus reticulata Blanco วงศ์ Rutaceae [1]

ชื่อภาษาไทย

ผิวส้มเขียวหวาน (ทั่วไป); ผิวส้มจุก (ภาคเหนือ, ปัตตานี); ผิวส้มแป้นเกลี้ยง, ผิวส้มแป้นหัวจุก (ปัตตานี); ผิวส้มเหม็น (ภาคกลาง); ผิวส้มขี้ม้า (นครราชสีมา); ผิวส้มเชียงตุง (ภาคเหนือ); ผิวส้มแก้วเกลี้ยง, ผิวส้มแก้วโบราณ, ผิวส้มจันทบูร, ผิวส้มตรังกานู, ผิวส้ม

ชื่อจีน

เฉินผี (จีนกลาง), ถิ่งพ้วย (จีนแต้จิ๋ว) [1]

ชื่อภาษาอังกฤษ

Dried Tangerine Peel [1]

ชื่อเครื่องยา

Pericarpium Citri Reticulatae [1]

การเก็บเกี่ยวและการปฏิบัติหลังเก็บเกี่ยว

เก็บเกี่ยวผลสุกปลายฤดูใบไม้ร่วงถึงต้นฤดูหนาว ปลอกเอาเฉพาะผิวผลมาตากให้แห้งหรือทำให้แห้งที่อุณหภูมิต่ำ เก็บรักษาไว้ในที่มีอากาศเย็นและแห้ง มีการระบายอากาศดี [1]

การเตรียมตัวยาพร้อมใช้

การเตรียมตัวยาพร้อมใช้มี 4 วิธี ดังนี้
วิธีที่ 1 ผิวส้มจีน เตรียมโดยนำวัตถุดิบสมุนไพรที่ปราศจากสิ่งปนปลอม มาล้างน้ำให้สะอาด หมักไว้สักครู่ให้อ่อนนุ่ม หั่นเป็นเส้นฝอย ทำให้แห้งที่อุณหภูมิต่ำ [3]
วิธีที่ 2 ผิวส้มจีนผัด แบ่งเป็น

1. ผิวส้มจีนผัดดิน (เป็นดินที่อยู่ในเตาเผาไฟเป็นระยะเวลานานมาก มักมีฤทธิ์เป็นด่างอ่อน คนจีนเรียกดินชนิดนี้ว่า ฝูหลงกาน) เตรียมโดยนำดินใส่ในภาชนะที่เหมาะสม ใส่ตัวยาที่ได้จากวิธีที่ 1 ลงไป ผัดโดยใช้ไฟระดับปานกลาง ผัดจนกระทั่งตัวยามีสีเหลืองเข้ม นำออกจากเตา ร่อนเอาดินออก นำตัวยาที่ได้ไปวางแผ่ออก ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น (ใช้ดินฝูหลงกาน 30 กิโลกรัม ต่อตัวยา 100 กิโลกรัม) [3]
2. ผิวส้มจีนผัดรำข้าวสาลี เตรียมโดยนำรำข้าวสาลีใส่ลงในภาชนะที่เหมาะสม ให้ความร้อนโดยใช้ระดับไฟปานกลางจนกระทั่งมีควันออกมา ใส่ตัวยาที่ได้จากวิธีที่ 1 ลงไป คนอย่างรวดเร็วจนกระทั่งผิวของตัวยาเป็นสีเหลืองเข้ม นำออกจากเตา แล้วร่อนเอารำข้าวสาลีออก ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น (ใช้รำข้าวสาลี 30 กิโลกรัม ต่อตัวยา 100 กิโลกรัม) [3]

วิธีที่ 3 ผิวส้มจีนผัดน้ำผึ้ง เตรียมโดยนำน้ำผึ้งบริสุทธิ์มาเจือจางด้วยน้ำต้มในปริมาณที่เหมาะสม ใส่ตัวยาที่ได้จากวิธีที่ 1 แล้วคลุกให้เข้ากัน หมักไว้สักครู่เพื่อให้น้ำผึ้งซึมเข้าในตัวยา จากนั้นนำไปผัดในกระทะโดยใช้ระดับไฟปานกลาง ผัดจนกระทั่งมีสีเหลืองเข้มและไม่เหนียวติดมือ นำออกจากเตา แล้วตั้งทิ้งไว้ให้เย็น (ใช้น้ำผึ้งบริสุทธิ์ 18.75 กิโลกรัม ต่อตัวยา 100 กิโลกรัม) [3]
วิธีที่ 4 ผิวส้มจีนถ่าน เตรียมโดยนำตัวยาที่ได้จากวิธีที่ 1 ใส่กระทะ นำไปผัดโดยใช้ไฟระดับปานกลาง ผัดจนกระทั่งผิวนอกมีสีน้ำตาลดำ พรมน้ำเล็กน้อย นำออกจากเตา ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น แล้วนำไปตากแห้งในที่ร่ม [3]

คุณภาพของตัวยาจากลักษณะภายนอก

ตัวยาที่มีคุณภาพดี ต้องเป็นเส้นขนาดสม่ำเสมอ ผิวนอกสีแดงอมส้มหรือสีแดงอมเหลือง ผิวด้านในสีเหลืองอมขาว กลิ่นหอม รสเผ็ด [4]

สรรพคุณตามตำราการแพทย์แผนจีน

ผิวส้มจีน รสขมเผ็ด อุ่น มีฤทธิ์ทำให้ชี่หมุนเวียน บำรุงม้าม สรรพคุณ แก้อาหารไม่ย่อย แก้ปวดท้อง มีฤทธิ์สลายความชื้น ละลายเสมหะ สรรพคุณแก้เสมหะและความชื้นตกค้าง บรรเทาอาการไอ [1, 3]
ผิวส้มจีนผัดดิน (ดินฝูหลงกาน) รสขมเล็กน้อย มีกลิ่นหอม สรรพคุณบำรุงม้าม แก้ท้องเสีย [3]
ผิวส้มจีนผัดรำข้าวสาลี รสขมเล็กน้อย รสเผ็ดจะลดลง แต่คุณสมบัติแห้งจะนุ่มนวลขึ้น มีกลิ่นหอม เพิ่มฤทธิ์ช่วยให้การทำงานของม้ามและกระเพาะอาหารดีขึ้น [3]
ผิวส้มจีนผัดน้ำผึ้ง รสหวาน สรรพคุณบรรเทาอาการไอ ขับเสมหะ [3]
ผิวส้มจีนถ่าน รสจืด มีกลิ่นอ่อน ๆ สรรพคุณเป็นยาห้ามเลือด [3]

สรรพคุณตามตำราการแพทย์แผนไทย

ผิวส้ม รสปร่าหอม ปรุงยาหอม แก้ลมวิงเวียน หน้ามืดตาลาย แก้ลมจุกเสียด แน่นเฟ้อ [5]

ขนาดยา

การแพทย์แผนจีน ใช้ 3-9 กรัม ต้มเอาน้ำดื่ม [1]

ข้อมูลวิชาการที่เกี่ยวข้อง

1. มีรายงานว่าน้ำมันหอมระเหยจากผิวส้มจีนมีฤทธิ์ขับเสมหะ สารสกัดน้ำและสารสกัดแอลกอฮอล์มีฤทธิ์ขยายหลอดลมในกระต่าย และสาร nobiletin มีฤทธิ์แก้หอบในหนูตะเภาและแมว [6]
2. สารสกัดน้ำมีฤทธิ์ยับยั้งการหดตัวของกล้ามเนื้อเรียบของลำไส้หนูตะเภา กระต่าย และสุนัข ต้านอนุมูลอิสระในหนูขาว น้ำมันหอมระเหยให้ความอบอุ่นและกระตุ้นการทำงานของระบบกระเพาะอาหารและลำไส้ในกระต่าย เมื่อฉีดสาร hesperidin ที่แยกได้จากผิวส้มจีนเข้าใต้ผิวหนังของสัตว์ทดลองในขนาด 100 หรือ 500 มิลลิกรัม/กิโลกรัม/วัน ติดต่อกันนาน 6 วัน พบว่าสารดังกล่าวแสดงฤทธิ์บรรเทาอาการแผลในกระเพาะอาหารได้ผลดี และสารดังกล่าวในขนาดเดียวกันมีฤทธิ์ขับน้ำดีและละลายนิ่วในถุงน้ำดีในหนูขาวและสุนัข [6, 7]
3. การทดลองทางคลินิก พบว่าผิวส้มจีนมีสรรพคุณรักษาอาการช็อคอันเนื่องจากการติดเชื้อ และสารสกัดมีสรรพคุณรักษาแผลกลากเกลื้อน บรรเทาอาการแพ้ และแก้อุจจาระมีเลือดปน น้ำมันหอมระเหยมีสรรพคุณรักษานิ่วในถุงน้ำดี [7]
4. เมื่อฉีดน้ำมันหอมระเหยเข้าช่องท้องหนูถีบจักร พบว่าขนาดของน้ำมันหอมระเหยที่ทำให้หนูถีบจักรตายร้อยละ 50 (LD50) มีค่าเท่ากับ 1 มิลลิลิตร/กิโลกรัม [7]

แหล่งอ้างอิง

1. The State Pharmacopoeia Commission of P.R. China. Pharmacopoeia of the People’s Republic of China. Vol.I. English Edition. Beijing: People’s Medical Publishing House, 2005.
2. ลีนา ผู้พัฒนพงศ์, ก่องกานดา ชยามฤต, ธีรวัฒน์ บุญทวีคุณ (คณะบรรณาธิการ). ชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย (เต็ม สมิตินันทน์ ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2544). สำนักวิชาการป่าไม้. กรมป่าไม้. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพมหานคร : บริษัท ประชาชน จำกัด, 2544.
3. Mei XH. Shiyong Zhongyao Paozhi Zhinan. 1st ed. Hubei: Hubei Science & Technology Publishing House, 2005.
4. Liu TS, Pan QP, Zhou YS, Wu ZY. XiuZhen Zhongyaoyinpian Caise Tuben. 1st ed. Hunan: Hunan Science & Technology Publishing House, 2006.
5. วุฒิ วุฒิธรรมเวช. ย่อเภสัชกรรมไทยและสรรพคุณสมุนไพร. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพมหานคร : บริษัท ศิลป์สยามบรรจุภัณฑ์และ

การพิมพ์ จำกัด, 2548.

1. Institute of Materia Medica, Chinese Academy of Medicinal Sciences. Chinese Materia Medica. Vol. III. 2nd ed. Beijing: Renmin Weisheng Publishing House, 1984.
2. Li W. Pericarpium Citri Reticulatae: chen pi. In: Wang BX, Ma JK, Zheng WL, Qu SY, Li R, Li YK (eds.). Modern study of pharmacology in traditional medicine. 2nd ed. Tianjin: Tianjin Science & Technology Press, 1999.